پایگاه علمی، فقهی و اطلاع رسانی

×
×

پیشوای ششم

0
(0)
۵ خرداد ۱۴۰۱
4586

نام پیشوای ششم «جعفر»، کنیه شان «ابا عبدالله»، لقبشان «صادق»، پدر ارجمندشان امام باقر علیه‌السلام و مادرشان «ام فروه» است.

ایشان در هفدهم ربیع الاول سال ۸۳ ه.ق در مدینه چشم به جهان گشودند و در سن ۶۵ سالگی در سال ۱۴۸ ه.ق به شهادت رسیدند و در قبرستان معروف «بقیع» در کنار مرقد پدر بزرگوارشان به خاک سپرده شدند.

امام صادق علیه‎‌السلام

عظمت علمی امام صادق علیه‌السلام

در باب عظمت علمی امام صادق علیه‌السلام شواهد فراوانی وجود دارد و این معنا مورد قبول دانشمندان تشیع و تسنن است. فقها و دانشمندان بزرگ در برابر عظمت علمی آن حضرت سر تعظیم فرود می‌ آوردند و برتری علمی ایشان را می‌ ستودند.

«ابو حنیفه»، پیشوای مشهور فرقه حنفی، می‌ گفت: من دانشمندتر از جعفر بن محمد ندیده‌ ام.۱

«مالک»، پیشوای فرقه مالکی می‌گفت: «مدتی نزد جعفر بن محمد رفت و آمد می‌ کردم، او را همواره در یکی از سه حالت دیدم: یا نماز می‌ خواند یا روزه بود و یا قرآن تلاوت می‌ کرد و هرگز او را ندیدم که بدون وضو حدیث نقل کند.۲در علم و عبادت و پرهیزگاری، برتر از جعفر بن محمد، هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و به قلب هیچ بشری خطور نکرده است».۳

شیخ «مفید» می‌نویسد: «به قدری علوم از آن حضرت نقل شده که زبانزد مردم گشته و آوازه آن همه جا پخش شده است و از هیچ یک از افراد خاندان ایشان، به اندازه او علم و دانش نقل نشده است».۴

«ابن حجر هیتمی» (فقیه شافعی) می نویسد: «به قدری علوم از او نقل شده که زبانزد مردم گشته و آوازه آن، همه جا پخش شده است و بزرگ ترین پیشوایان (فقه و حدیث) مانند: یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان ثوری، سفیان بن عُیینه، ابوحنیفه، شعبه و ایوب سجستانی از او نقل روایت کرده‌ اند».۵

«ابو بحر جاحظ»، یکی از دانشمندان مشهور قرن سوم (ادیب معتزلی)، می گوید: «جعفر بن محمد کسی است که علم و دانش او جهان را پر کرده است و گفته می‌ شود که ابوحنیفه و هم چنین سفیان ثوری از شاگردان اوست و شاگردی این دو تن در اثبات عظمت علمی او کافی است».

فلاسفه در مجلس در امام

در مجالس درس او، تنها کسانی که بعدها مذاهب فقهی را تاسیس کردند، شرکت نمی‌کردند، بلکه فلاسفه و طلاب فلسفه از مناطق دوردست در آن حاضر می‌ شدند. «حسن بصری»، موسس مکتب فلسفی «بصره»، و «واصل بن عطا»، موسس مذهب معتزله، از شاگردان امام بودند که از زلال چشمه دانش ایشان سیراب می‌ شدند.۷

اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر امام

در میان ائمه، عصر امام صادق علیه‌السلام  منحصر به فرد بوده و شرایط اجتماعی و فرهنگی عصر آن حضرت در زمان هیچ یک از امامان وجود نداشته است، زیرا آن دوره از نظر سیاسی، دوره ضعف و تزلزل حکومت بنی امیه و فزونی قدرت بنی عباس بود و این دو گروه مدتی در حال کشمکش و مبارزه با یکدیگر بودند. از زمان هشام بن عبدالملک تبلیغات و مبارزات سیاسی عباسیان آغاز گردید، و در سال ۱۲۹ وارد مرحله مبارزه مسلحانه و عملیات نظامی گردید و سرانجام در سال ۱۳۲ به پیروزی رسید.

از آن جا که بنی امیه در این مدت گرفتار مشکلات سیاسی فراوان بودند، فرصت ایجاد فشار و اختناق نسبت به امام و شیعیان را (مثل زمان امام سجاد علیه‌السلام) نداشتند. عباسیان نیز چون پیش از دست یابی به قدرت، در پوشش شعار طرف داری از خاندان پیامبر و گرفتن انتقام خون آنان عمل می‌کردند، فشاری از طرف آنان مطرح نبود. از این رو این دوران، دوران آرامش و آزادی نسبی امام صادق علیه‌السلام  و شیعیان و فرصت بسیار خوبی برای فعالیت علمی و فرهنگی آنان به شمار می‌ رفت.

برخورد فرق و مذاهب

عصر امام صادق علیه‌السلام ، عصر برخورد اندیشه ها و پیدایش فرق و مذاهب مختلف نیز بود. در اثر برخورد مسلمین با عقاید و آرای اهل کتاب و نیز دانشمندان یونان، شبهات و اشکالات گوناگونی پدید آمده بود.

در آن زمان فرقه هایی همچون: معتزله، جبریه، مرجئه، غُلات، زنادقه۸، مشبهه، متصوفه، مجسمه، تناسخیه و امثال این ها پدید آمده بودند که هرکدام عقاید خود را ترویج می‌ کردند.

از این گذشته، در زمینه هریک از علوم اسلامی نیز در میان دانشمندان آن علم، اختلاف نظر پدید می‌ آمد، مثلا در علم قرائت قرآن، تفسیر، حدیث، فقه و علم کلام؛ بحث ها و مناقشات داغی در می‌ گرفت و هر کس به نحوی نظر می‌ داد و از عقیده ای طرفداری می‌ کرد.

دانشگاه بزرگ جعفری

جعفر بن محمد علیه‌السلام با توجه به فرصت مناسب سیاسی که به وجود آمده بود و با ملاحظه نیاز شدید جامعه و آمادگی زمینه اجتماعی، دنباله نهضت علمی و فرهنگی پدرشان امام باقر علیه‌السلام را گرفتند و حوزه وسیع علمی و دانشگاه بزرگی به وجود آورده و در رشته‌های مختلف علوم عقلی و نقلی آن روز، شاگردان بزرگ و برجسته ای همچون: هشام بن حکم، محمد بن مسلم، ابان بن تغلب، هشام بن سالم، مؤمن طاق، مفضل بن عمر، جابر بن حیان و… تربیت کردند که تعداد آن ها را بالغ بر چهارهزار نفر نوشته‌اند.۹

هریک از این شاگردان شخصیت های بزرگ علمی و چهره‌های درخشانی بودند که خدمات بزرگی انجام دادند. گروهی از آنان دارای آثار علمی و شاگردان متعددی بودند. به عنوان نمونه «هشام بن حکم» سی و یک جلد کتاب۱۰نوشته و «جابر بن حیان» نیز بیش از دویست جلد۱۱ در زمینه علوم گوناگون به خصوص رشته های عقلی و طبیعی و شیمی (که آن روز کیمیا نامیده می شد) تصنیف کرده بود که به همین خاطر، به عنوان پدر علم شیمی مشهور شده است.

کتاب های جابر بن حیان به زبان های گوناگون اروپایی در قرون وسطی ترجمه گردید و نویسندگان تاریخ علوم، همگی از او به عظمت یاد می‌کنند.

رساله توحید مُفَضَّل

امام صادق علیه‌السلام در علوم طبیعی بحث هایی نمودند و رازهای نهفته ای را باز کردند که برای دانشمندان امروز نیز مایه اعجاب است. گواه روشن این امر (گذشته از آموزش جابر) توحید مفضل است که امام آن را ظرف چهار روز املا کردند و «مفضل بن عمر کوفی» نوشت و به نام کتاب «توحید مفضل» شهرت یافت.

وسعت دانشگاه امام صادق علیه‌السلام

امام صادق علیه‌السلام  با تمام جریان های فکری و عقیدتی آن روز برخورد کردند و موضع اسلام و تشیع را در برابر آن ها روشن ساخته؛ برتری بینش اسلام را ثابت نمودند.

شاگردان دانشگاه امام صادق علیه‌السلام  منحصر به شیعیان نبود، بلکه از پیروان سنت و جماعت نیز از مکتب آن حضرت برخوردار می‌شدند. پیشوایان مشهور اهل سنت، بلاواسطه یا با واسطه، شاگرد امام بوده‌ اند.

در راس این پیشوایان، «ابو حنیفه» قرار دارد که دو سال شاگرد امام بوده است. او این دو سال را پایه علوم و دانش خود معرفی می‌کند و می‌گوید: «لَوْلاَ السّنتانِ لَهَلَکَ نُعمانُ»: اگر آن دو سال نبود، «نعمان» (اسم ابوحنیفه، نعمان بن ثابت بوده است) هلاک می‌ شد.۱۲

در وسعت دانشگاه امام همین قدر بس که «حسن بن علی بن زیاد وشّاء» که از شاگردان امام رضا علیه‌السلام  و از محدثان بزرگ بوده (و طبعا سال‌ها پس از امام صادق علیه‌السلام زندگی می‌ کرده)، می‌ گفت: در مسجد کوفه نهصد نفر استاد حدیث مشاهده کردم که همگی از جعفر بن محمد حدیث نقل می‌ کردند.۱۳

جعفر بن محمد علیه‌السلام هریک از شاگردان خود را در رشته ای که با ذوق و قریحه او سازگار بود، تشویق و تعلیم می‌ نمودند و در نتیجه، هرکدام از آن ها در یک یا دو رشته از علوم مانند: حدیث، تفسیر، علم کلام، و امثال این ها تخصص پیدا می‌ کردند.

مفهوم متعرضانه مکتب امام

با توجه به آن چه گفتیم، به وضوح می توان دانست که «فقه جعفری» در برابر فقه فقیهان رسمی روزگار امام صادق علیه‌السلام تنها تجلی بخش یک اختلاف عقیده دینی ساده نبود، بلکه در عین حال دو مضمون متعرضانه را نیز با خود حمل می‌ کرد:

نخستین و مهم ترین آن دو، اثبات بی نصیبی دستگاه حکومت از آگاهی های لازم دینی و ناتوانی آن از اداره امور فکری مردم یعنی در واقع، عدم صلاحیتش برای تصدی مقام «خلافت» بود.

و دیگری، مشخص ساختن موارد تحریف دین در فقه رسمی که ناشی از مصلحت اندیشی های غیر اسلامی فقیهان وابسته در بیان احکام فقهی و ملاحظه کاری آنان در برابر تحکم و خواست قدرت های حاکم بود.

امام علیه‌السلام  با گستردن بساط علمی و بیان فقه و معارف اسلامی و تفسیر قرآن به شیوه ای غیر از شیوه عالمان وابسته به حکومت، عملا به معارضه با آن دستگاه برخاسته بود. آن حضرت بدینوسیله تمام تشکیلات مذهبی و فقاهت رسمی را که یک ضلع مهم حکومت خلفا به شمار می‌ آمد، تخطئه می‌ کرد و دستگاه حکومت را از وجهه مذهبی اش تهی می‌ ساخت.

فعالیت های سیاسی امام

در این جا تذکر این معنا لازم است که برخلاف تصور عمومی، حرکت امام صادق علیه‌السلام تنها در زمینه های علمی (با تمام وسعت و گستردگی آن) خلاصه نمی‌ شد، بلکه امام فعالیت سیاسی نیز داشتند، ولی این بُعد حرکت امام، بر بسیاری از گویندگان و نویسندگان پوشیده مانده است.

در این جا برای این که بی پایگی این تصور «که امام صادق علیه‌السلام بنا به ملاحظه اوضاع و احوال آن زمان هرگز در امر سیاست مداخله نمی‌ کردند و هیچ گونه ابتکار عمل سیاسی ای نداشتند، بلکه در جهت سیاست خلفای وقت حرکت می‌ کردند» روشن گردد، نمونه ای از فعالیت های سیاسی امام را در ذیل می‌آوریم:

اعزام نمایندگان به منظور تبلیغ امامت

امام به منظور تبلیغ جریان اصیل امامت، نمایندگانی به مناطق مختلف می‌ فرستادند. از آن جمله، شخصی از اهل کوفه به نمایندگی از طرف امام به خراسان رفت و مردم را به ولایت ایشان دعوت کرد.

منابع

۱- تذکره الحفاظ، شمس الدین محمد ذهبی، ج۱.

۲- تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، ج۱.

۳- الإمام الصادق و المذاهب الأربعه، اسد حیدر،ج۴.

۴-  الإرشاد.

۵- الصواعق المحرقه، ابن حجر هیتمی.

۶- همان ۳.

۷- مختصر تاریخ العرب، تعریب: عفیف البعلبکی.

۸- زنادقه منکران خدا و ادیان بودند و با علوم و زبان های زنده آن روز نیز ناآشنا نبودند.

۹- الإرشاد، شیخ مفید؛ الإمام الصادق و المذاهب الأربعه، اسد حیدر، ج۱.

۱۰- هشام بن حکم مدافع حریم ولایت، سید احمد صفائی؛ روضه الواعظین، فتال نیشابوری؛ إعلام الوری باعلام الهدی، طبرسی.

۱۱- الفهرست، ابن ندیم.

۱۲- لإمام الصادق و المذاهب الأربعه، ج۱.

۱۳- فهرست اسماء مصنفی الشیعه، نجاشی، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی.

اقتباس از کتاب سیمای پیشوایان اثر مهدی پیشوایی است.

این مطلب چقدر مفید بود؟

برای امتیاز دادن روی یک ستاره کلیک کنید!

میانگین امتیاز 0 / 5. تعداد آرا: 0

تاکنون رأی ثبت نشده است! اولین کسی باشید که این پست را ارزیابی می کنید

اخبار مرتبط

متن

انیس النفوس
انیس النفوس

شناخت مختصری از زندگانی امام رضا حضرت علی بن موسی‌ الرضا علیه‌ السلام در روز یازدهم ذیقعده سال ۱۴۸ هجری دیده به جهان گشودند.۱پدرشان امام کاظم و مادرش بانویی با فضیلت به نام «تُکْتَمْ» بود که پس از تولد حضرت، از طرف امام کاظم علیه‌ السلام، «طاهره» نام گرفت.۲ کنیه ایشان «ابوالحسن» و لقبشان «رضا» […]

۲۰ خرداد ۱۴۰۱
55875
بیشتر بدانید
آئین زیارت
آئین زیارت

عمریست هر از چند گاهی به زیارت قبور ائمه علیهم‌ السلام قدم می‌ گذاریم در جستجوی یک راز نهانی! امیدواریم دریچه‌ای به قلب مکدرمان گشوده شود و جلوه‌ ای آسمانی و الهی بر سینه مان حلول یابد. از سویی نفَس اولیای الهی چراغ راهی است که می‌ توان با استمداد از آن راه را از […]

۱۸ خرداد ۱۴۰۱
14002
بیشتر بدانید
سید امیر احمد، شاهچراغ
سید امیر احمد، شاهچراغ

  حضرت سيد امير احمد علیه‌ السلام ملقب به شاهچراغ و سيد السادات الاعاظم، فرزند بزرگوار امام موسی كاظم علیه‌السلام هستند. پسران امام هفتم علیه‌ السلام بنا به مشهور نوزده نفر می‌ باشند. حضرت احمد بن موسی و محمد بن موسی علیهما السلام از یک مادر که، ام احمد، خوانده می‌ شد متولد گردیدند. فضائل […]

۱۵ خرداد ۱۴۰۱
10374
بیشتر بدانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

پنج × چهار =