پایگاه علمی، فقهی و اطلاع رسانی

×
×

فلسفه تنبیه (۱)

0
(0)
۱۷ مرداد ۱۴۰۰
1388

 

فلسفه تنبیه از دیدگاه آیت الله حائری:

در مساله تربیت، حدود هر امری باید مشخص شود. در اسلام اقامه حدود برای بزرگ شمردن محارم الهی ست. یعنی انسان طوری ست که وقتی برای محارمی که انجام می‌دهد تنبیهش می‌کنیم، آن محارم در نظرش بزرگ می‌شود.

جنبه پیشرو و جنبه ایستا

انسان دو جنبه دارد، جنبه‌ای که می‌خواهد پیش برود و جنبه‌ای که می‌خواهد بایستد. جنبه پیشرو انسان نیروی محرک برای تکامل و ترقی اوست و جنبه ایستای انسان به هرکجا رسید همان را می‌خواهد به منزلش تبدیل کند و به همان چیزی که به آن رسیده تعصب می‌ورزد. برای جنبه آگاه و فطری انسان یا جنبه مایل به حرکت انسان همان اندرز و توضیح و آگاه کردن کافی ست. اما کار جنبه ایستایی انسان که نمی‌خواهد حرکت کند، با اندرز درست نمی‌شود. برای اصلاح این جنبه باید یک قسمتی از عواقب ایستادن را به عنوان مقدمه به او بچشانند تا خود او تصدیق کند که این ایستادن نابه‌جا بوده است.

قرآن کریم درباره دست دزد که قطع می‌شود می‌گوید: «وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ …؛ دست زن و مرد دزد را به کیفر اعمالشان ببُرید، این عقوبتی است که خدا مقرر کرده…»۱ یا در جای دیگر می‌گوید: «… ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ …؛ طعم تلخ کار خود را چشیدند»۲  و در جای دیگر درباره کل حرکت انسان می‌گوید: « ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ فساد، در خشکی و دریا بخاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند آشکار شده است؛ خدا می‌خواهد نتیجه بعضی از اعمالشان را به آنان بچشاند، شاید (بسوی حق) بازگردند!»۳

خشم

تربیت صحیح

تنبیه یعنی چشاندن بخشی از نتیجه کار

یعنی یک قسمت از دستاورد و نتیجه عمل او را به او می‌چشانی تا بفهمد این کاری که کرد معنایش چه بود و عاقبتش چه بود. بچه‌ای که می‌خواهد خودش را از هفت طبقه پرت کند پایین، شما از طاقچه پرتش کن پایین تا معنی هفت طبقه را بفهمد. وقتی لج می‌کند و می‌خواهد انجام بدهد، گاهی درمانش این است که شما به جای اینکه بگذاری از هفتاد متر پرت شود، او را از یک متر پرت کنی که آسیب چندانی نبیند، اما نتیجه کار دستش بیاید. یعنی وقتی گوش نتوانست بفهمد و اندرز نتوانست در او نفوذ کند، تجربه، معلم خوبی ست.

انسان چیزهایی را با درد می‌فهمد که گاهی با اندرز نمی‌فهمد. انسان با مصائب درس‌هایی می‌گیرد که با مطالعه و خواندن کتاب، آن درس‌ها را نمی‌گیرد. اگر کسی مست لذت شد، چون خیره است در لذائذ، لمس تلخی و رنج او را به هوش می‌آورد و حواسش را جمع می‌کند.

کودک هم مانند انسان بالغ باید یک قسمت از دستاورد عمل را به او بچشانی تا به هوش بیاید. به بچه می‌گویی این بخاری است، دست را می‌سوزاند، توجه نمی‌کند، اما خود بخاری به او درس می‌دهد. اعتنا نمی‌کند و دست می‌زند. اما دفعه بعد دست نمی‌زند. « لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا » درسش می‌دهد. گاهی هم خود پدر همین کار را می‌کند. یعنی نوک دست او را می‌گیرد می‌گذارد نزدیک بخاری تا بسوزد، تا بعدا یک تاول بزرگ پشت دستش نیاید. یعنی این تجربه عینی را به او نشان می‌دهد.

تفاوت تنبیه نفسانی و تنبیه عقلانی

تنبیه همه از این قبیل هستند. یعنی برای اینکه بدتر نشود، کمتر را به او تزریق می‌‎کنی تا مصونیت پیدا کند. تنبیه باید همیشه بخشی باشد از آنچه او کرده، نه کل آن. هدف از تنبیه هم باید برگشتن و اصلاح طفل باشد نه خنک شدن دل پدر یا رفع شدن خستگی مادر و یا تسکین معلم. وقتی پدر بچه را تحت تاثیر ناراحتی می‌زند، زدن او زدن عقل نیست، زدن نفس است. یعنی جنبه ایستای پدر دارد حکومت می‌کند. جنبه ایستا کسی را بیدارد نمی‌کند بلکه بدترش می‌کند. از این جهت زدن در حال خشم اثر سوء دارد، چون طبیعتا کودک را بد بین می‌کند.

پدر فکر می‌کند که اگر بعد از آن بنشیند کودک را نصیحت کند که من قصد و غرضی نداشتم و خیر و سعادت تو را می‌خواهم، مساله حل می‌شود. در حالی که این طور نیست. بچه حالت او را می‌فهمد، درک می‌کند که برای چه بوده. بدبین می‌شود و بین او و مربی یا پدر حجاب ایجاد می‌شود. در این حالت بچه وقتی قدرت ندارد، جنبه دفاعی به خودش می‌گیرد. تظاهر می‌کند و خودش را تطبیق می‌دهد با نفسانیت پدر. این تنبیهی ست که بچه را منافق می‌کند. در مقابل تنبیهی که از روی عقلانیت باشد، بچه را روبه راه و منظم و قاطع می‌کند و پیچ و مهره او را محکم می‌کند.

اثرات سوء تنبیه نفسانی

اگر کمبودهای مربی علت تنبیهات شد، اثرات سوئی بر طفل می‌گذارد و کودک را از آنی که هست بدتر می‌کند. چون طفل در این حالت احساس می‌کند که او را به چیزی نگرفته‌اند و وسیله تسکین خشم قرارش داده‌اند. ممکن است کودک نتواند بیان کند، اما فاصله بین ادراک او تا بیانش خیلی زیاد است و نمی‌شود از بیان او حد اداراکش را سنجید. چون هنوز قوه ابراز پیدا نکرده است. هنوز زبان عمومی را بلد نشده، از این جهت، چند برابر آنچه می‌گوید را می‌فهمد. یعنی نباید او را از زبان فهمید، باید او را از نگاه او شناخت و درک کرد.

حد خاص تنبیه در اسلام

این است که تنبیهات در اسلام حد خاصی دارد. یعنی مثلا میگوید صدتا بزن، یعنی نه صد و یکی نه نود و نه تا. این یعنی تو نیستی که می‌زنی، بلکه منم که می‌زنم. وقتی خداوند عدد مشخص می‌کند، ضارب را از صحنه خارج می‌کند، یعنی می‌گوید این حکومت من است، نه حکومت اینها، تو از من می‌خوری. می‌خواهد انسان و نفسانیت او را از وسط حذف کند. از این جهت حد معین می‌کند.

این مطلب ادامه دارد…

منابع

۱.سوره مائده، آیه ۳۸

۲.سوره حشر، آیه ۱۵

۳.سوره روم، آیه ۴۱

این مطلب برگرفته از کتاب مربی و تربیت، نوشته آیت الله حائری می‌باشد.

این مطلب چقدر مفید بود؟

برای امتیاز دادن روی یک ستاره کلیک کنید!

میانگین امتیاز 0 / 5. تعداد آرا: 0

تاکنون رأی ثبت نشده است! اولین کسی باشید که این پست را ارزیابی می کنید

اخبار مرتبط

متن

اهمیت تربیت دینی
اهمیت تربیت دینی

امام خمینی (ره): آنان كه مشغول تربيت هستند، تربيت اسلامی داشته باشند، در تربيت اسلامی همه چيز است، يك فرد اگر همان طوری كه اسلام می‌خواهد بزرگ شود، غير ممكن است به مملكت خود، به همسايه خود، به همشهری خود، به برادر خود و يا به يك آدم غريبه خيانت كند، اصلا خيانت منتفی می‌شود. […]

۹ دی ۱۴۰۰
3133
بیشتر بدانید
الگوسازی، روشی کارآمد
الگوسازی، روشی کارآمد

تربیت، آموزش انتخاب بهترین روش‌ها در موقعیت و شرایط خاص می‌باشد. و الگو گیری گزینه‌ای است که شخص به کمک آن انتخابی بهتر را به آسانی انجام می‌دهد. و از این رو اینکه ما الگوی مناسب شخص را در دسترس او قرار دهیم کمک خوبی به انتخاب شایسته اوست. ساختمان وجودی انسان به گونه‌ای است […]

۵ دی ۱۴۰۰
3726
بیشتر بدانید
تغییر اسم
تغییر اسم

سؤال اخيرا ديده مى‌شود كه عده‏‌اى براى رفع مشكل افراد و يا جهت شفا از بيمارى توصيه مى‌كنند، آنها اسم خود را تغيير دهند تا آن جا كه به افراد مى‌گويند اسمى مثل محمد و يا فاطمه را تغيير دهند و مثلًا پوريا يا صدف بگذارند. جالب است كه بعضا با تغيير اسم مشكل ‏شان […]

۲ دی ۱۴۰۰
4433
بیشتر بدانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 + 16 =